Żytomierz
Żytomierz. Cmentarz polski

Stara rzymskokatolicka nekropolia w Żytomierzu jest położona w północno-zachodniej części miasta, w odległości około 5 km od centrum.
Wejście na cmentarz znajduje się niedaleko końcowego przystanku linii trolejbusowej 7A. Teren cmentarza ma złożoną konfigurację, rozciągając się od strony północno-zachodniej (wejście główne od ulicy Korolenki) w kierunku północno-wschodnim, na przestrzeni 2 km. Dobrze urządzony podjazd do wejścia na cmentarz znajduje się również od strony północnej (od ulicy Malikowa), gdzie kursuję trolejbus nr 7A.
Ukształtowanie terenu nie jest homogeniczne: wznosi się w kierunku północnym, czasami podwyższenia przybierają kształt stromej skarpy, zmieniając się na tarasy z łukowymi, zamurowanymi wejściami do części podziemnych grobowców. Na powierzchni tych tarasów widnieją potężne nagrobki.
W najwyższym punkcie cmentarza, na wysokim pagórku, bliżej do lewego naroża nekropolia, stoi kaplica rzymskokatolicka. Dookoła tej kaplicy znajdują się majestatyczne, dobrze zachowane nagrobki. Na stromej skarpie wzgórza, po północnej stronie od kaplicy, rozpościera się taras, na którym leżą rozbite kamienne płyty nagrobkowe, ułożone w długi rząd tuż obok, na trawie. Idąc od tego punktu w kierunku północnym, zobaczymy najbardziej unikatowe pomniki. Prawie przy każdym z nich da się odnaleźć właz do podziemi (krypt).
Do żytomierskiego cmentarza od strony południowej przylega prawie zupełnie zniszczony cmentarz ewangelicki, na którym widać porozrzucane rozbite fragmenty nagrobków i znajduje się na połowę zrujnowana kaplica o kształcie stożka, na dachu której wyrosły trzy brzozy.
Wszystkie napisy na zachowanych nagrobkach wykonano pismem gotyckim w języku niemieckim. Na kilku płytach nagrobkowych łatwo da się odczytać polskie nazwiska panieńskie kobiet, spoczywających pod nimi. Od cmentarza katolickiego cmentarz ewangelicki dzieli mur. Z innych stron cmentarz ewangelicki nie posiada dobrze wytyczonych granic. Ze słów dyrektora przedsiębiorstwa komunalnego, sprawującego opiekę nad tymi nekropoliami, w fazie finałowej są negocjacje, mające na celu sfinansowanie porządkowania granic cmentarza ewangelickiego.
Wygląda na to, że nekropolia łacińska jest nadal czynna. Najwięcej współczesnych pochówków skupiono w części przylegającej do wejścia od strony ulicy Malikowa. Brak systemowego podejścia doprowadził do chaosu i sporych utrudnień w odnalezieniu poszukiwanych grobów. Przykładowo, często obok znajdują niemal że dotykające się nawzajem mogiły, czas pochówku których dzieli 150 lat. Również cechą charakterystyczną polskiego cmentarza w Żytomierzu jest długi mur, w którym składano urny z prochami zmarłych, pochodzący z przełomu XIX i XX wieków. Położony ten mur jest po lewej stronie od wejścia głównego.
Opis cmentarza oraz skatalogowanie pochówków wykonano przy wsparciu Fundacji „Pomoc Polakom na Wschodzie”.

Igor Płachotniuk, opracowanie tekstu Walery Franczuk, 03.12.17 r.


Польське кладовище в Житомирі

Польське кладовище в Житомирі знаходиться у Північно-Західній частині міста за 5 км від центра в кінці тролейбусного маршруту 7А. Територія кладовища має складну конфігурацію, видовжену  з Південно-Західної сторони (центральний вхід з вулиці Короленка) в Північно-Східному напрямку на 2 км. (див.схему). Добре облаштований заїзд також є з північного боку зі сторони вулиці Малікова, де є зупинка тролейбуса 7А.
Рельєф території неоднорідний: з підвищенням у північну сторону, місцями підвищення набувають крутого нахилу, що переходять у тераси з аркоподібними замурованими входами у підземні частини гробниць а на верхній частині тераси - масивні надгробні пам’ятники.(див.схему). У найвищій точці кладовища на високому пагорбі, що ближче до дальнього лівого кутка кладовища, знаходиться велика каплиця. Навколо неї містяться добре збережені надгробні пам’ятники. На крутому північному схилі пагорбу від часовні тераса з похованнями зі збитими кам’яними плитами, які лежать складені у довгий ряд поруч у траві. Звідси у північному напрямку знаходяться найбільш унікальні  поховання. Майже біля кожного тут пам’ятника видно отвір в підземну частину могил.
Особливою ознакою кладовища є наявність с південної сторони майже зруйнованого лютеранського кладовища з масивними розбитими надгробними плитами і напівзруйнованою конусоподібною каплицею з трьома берізками на даху (див.фото; схему).  Всі надписи з німецькими прізвищами готичним шрифтом збереглися, на кількох плитах легко читаються польські дівочі прізвища їх господинь. Від католицької частини лютеранське кладовище відділяє мур. Але з інших сторін  лютеранське кладовище межі не має. Зі слів директора комунального комбінату, до складу якого належать кладовища, завершуються переговори з меценатами щодо впорядкування меж лютеранського кладовища.
  Кладовище діюче, особливо найбільше сучасних поховань від входу зі сторони вул. Малікова.  Але  безсистемні хаотичні поховання призвели до контрастів – наприклад, часто поруч знаходяться могили людей, похованих 150 років тому і в останніх роках. Також особливістю кладовища є довгий ряд поховань в стіні кінця ХІХ - початку ХХ століття, що знаходяться з лівої сторони від центрального входу.

Звіт склав Ігор Плахотнюк, жовтень 2017 р.