Berszadź
Opis polskiego cmentarza w Berszadziu

W źródłach oraz piśmiennictwie historycznym, w języku polskim, dawniej osada ta była nazywana Berszadą. Cmentarz w Berszadziu znajduje się w odległości 2 km od centrum miasta (dworca autobusowego), w kierunku północnym, przy drogze prowadzącej w kierunku Ładyżyna. Od strony tej drogi można wejść na teren nekropolii przez bramę główną. Ogrodzenie wykonane z betonu dekoracyjnego. Po stronie przeciwnej cmentarz oddzielony jest przy pomocy dużych płyt żelbetonowych o wysokości 2,5 m, które często da się spotkać w strefach przemysłowych.
Od zarośli oczyszczono jedynie tę część cmentarza, która przylega do ogrodzenia z główną bramą pośrodku. Właśnie tu, dookoła jedynego na terenie całego cmentarza stolika z ławkami, znajdują się 5 płyt nagrobkowych, pochodzących z XIX wieku, z wyrytymi epitafiami w języku polskim. Po prawej od stolika stronie, nieco bliżej ku wejściu, znajdują się świeże pochówki. Cechą charakterystyczną cmentarza są gęste, niemalże nieprzebyte, cierniste zarośla (patrz schemat). W części środkowej cmentarza, gdzie z wysokich zarośli wyłania się wierzchołek wysokiego, o kształcie stożka, pomnika, da się zaobserwować znacznie wyższe krzaki. Jest to wskazówka, świadcząca o tym, że pod nimi znajduje się grobowiec z głębokim, orientacyjnie na 4 m, otworem, prowadzącym do części obmurowanej w środku krypty.
Podobnych do tego, otwartych otworów, które w porównaniu do innych cmentarzy, są dużo głębsze, na terenie omawianej nekropolii jest 5, rozrzuconych w różnych innych jej częściach (patrz schemat).
Nie zrozumiałym jest pochodzenie dwu dużych o długości około 10 m i względnie nie głębokich, na 1,5 metry, dołów w kształcie lejów, znajdujących się w lewej części cmentarza. Niespodziewanym może też się wydawać obecność w odległości 10-15 m od XIX-wiecznych grobowców współczesnej budowli o przyznaczeniu gospodarczym z wieżą ciśnień. Po przeciwnej stronie cmentarza, wzdłuż ogrodzenia z siatki metalowej, znajduje się duży rów, wykopany najprawdopodobniej przy pomocy koparki. Obecność takiego rowu raczej nie jest cechą charakterystyczną polskich cmentarzy na Podolu. Po prawej stronie od wejścia głównego, w trawie leżą resztki dwu rzeźb nagrobkowych. Według słów miejscowego aktywisty wspólnoty polskiej pana Walentego Greśka (tel. kom. 068 212 50 00) na kilka dni przed sporządzeniem niniejszego sprawozdania został mianowany kustosz cmentarza, zaś na posiedzeniu miejscowej rady przyznano środki finansowe na opiekę nad nekropolią.

Czerwiec, 2016 r. Sprawozdanie przygotował Igor Płahotniu, tłumaczenie Walery Franczuk

Koordynaty GPS nekropolii:
N 48.22.15
E 29.30.53

смт. Бершадь: польське кладовище.

Кладовище знаходиться за 2 км. від центру селища (автовокзалу) з північної сторони, біля дороги на м. Ладижин. Саме від дороги і центральної брами нова огорожа з декоративного бетону. З протилежного боку територію відокремлюють масивні залізобетонні плити, висотою 2,5 метра,характерні для рубежів промислових зон. Очищена лише передня частина кладовища зі сторони центральних воріт. Саме тут, навколо єдиного столика з лавками, знаходяться 5 надгробних пам’ятників  19 ст.  польською мовою. Праворуч від столика, трохи ближче до входу,  сучасні поховання. Характерною ознакою кладовища є густі, майже непрохідні і непрохідні від колючих (в більшості чагарники з довгими колючками)  зарості (див. схему).По центру кладовища, де з високих чагарників відніється вершок високого конусоподібного надгробного пам’ятника, можна розгледіти підвищення чагарників. Це вказую на  могилу з глибоким отвором в підземну муровану  частину, орієнтованої глибини до 4 метрів. Таких відкритих отворів, порівнюючи з іншими кладовищами більш глибокими, є ще 5 у різних куточках території кладовища (див. схему).
Не зрозумілого походження є 2-і ями-воронки великих розмірів з довжиною до 10м. і відносно неглибокі 1,5метрові в лівій частині кладовища. Також несподіваною спорудою, в 10 – 15 метрах від могил 19 століття в густих заростях є сучасна велика господарська споруда з водонапірною баштою. З протилежного боку, вздовж огорожі з металевої сітки, також нехарактерною для кладовищ є глибока канава, більш схожою на результати діяльності ковша екскаватора. Праворуч від центрального входу в траві лежать залишки двух надгробних скульптур. За словами місцевого активіста польської громади п. Валентина Греська (моб. 068 212 5000) за кілька днів перед цим визначено упорядника кладовища і сесією місцевої ради виділено кошти на догляд за кладовищем.

18-19. 06. 2016 звіт склав Ігор Плахотнюк (Ягіч)